Zanim kupisz kolejne awokado

Awokado – smaczne, zdrowe, modne, wegańskie. Ale może nie jedz go za dużo.

Na Instagramie znajdziecie prawie 36 000 zdjęć otagowanych jako #awokado (i liczba ta szybko rośnie), a więc z samej tylko Polski. Nic dziwnego. Jeszcze niedawno był to w naszym kraju relatywnie mało znany owoc, dziś to gwiazda blogów i mediów społecznościowych, ulubieniec miłośników zdrowego żywienia i składnik diety polecany przez Annę Lewandowską. Bardziej hipsterska jest już chyba tylko komosa ryżowa.

Niestety, nawet jeśli coś jest smaczne i zdrowe, niekoniecznie powinniśmy to jeść w dużych ilościach. Awokado to dobry przykład tego, jak niefrasobliwa konsumpcja w krajach rozwiniętych powoduje problemy w państwach na dorobku. Zanim więc uznasz, że owoc ten to niezbędny składnik Twojej sałatki, zastanów się nad tymi kilkoma konsekwencjami takiego wyboru.

Na kamiennej, niebieskiej desce do krojenia spoczywają cztery kanapki z awokado i różnymi dodatkami, m.in. pomidorami, truskawkami i jajkiem.
Po zobaczeniu takiego zdjęcia też mam ochotę pobiec do sklepu po awokado (fot. Marco Verch, CC BY 2.0).

Nie czas żałować guacamole, gdy wycinają lasy

Polska popularność awokado to nic w porównaniu z amerykańską. Mieszkańcy USA uwielbiają zwłaszcza guacamole, tradycyjnie już jadane w czasie słynnego Super Bowl. W tym roku przed ostatnim meczem futbolu amerykańskiego w sezonie Meksyk wyeksportował do Stanów 100 000 ton tych owoców. Ich ceny na światowych rynkach wciąż idą do góry.

Południowy sąsiad USA to największy na świecie producent awokado, a głównym obszarem jego upraw jest stan Michoacán, jeden z biedniejszych w tym kraju. Nic zatem dziwnego, że dla tamtejszych rolników i zatrudnianych przez nich robotników owoce te stały się wielką szansą na poprawę poziomu życia. Ma to jednak swoje negatywne konsekwencje.

Pierwszą z nich jest postępująca deforestacja mająca na celu pozyskanie terenów pod sady awokado. Odbywa się to z pogwałceniem prawa, którego władze nie są w stanie wyegzekwować. Rocznie we wspomnianym stanie wycina się 20 000 ha lasów, z czego od 6000 do 8000 ha związanych jest z uprawą zielonych owoców. Czy to dużo? 20 tys. ha to mniej więcej tyle co powierzchnia Opola i Białegostoku łącznie.

Motyl monarcha siedzący ze złożonymi skrzydłami na pomarańczowym kwiatku w otoczeniu zielonych liści
Monarcha – motyl zagrożony przez karczowanie lasów pod uprawę awokado (fot. Pixabay)

Wylesianie zagraża między innymi siedliskom monarchów – słynnych migrujących motyli – i ma oczywiście wiele innych negatywnych skutków, choćby w związku z postępującym globalnym ociepleniem. Światowe zapotrzebowanie na awokado stale rośnie (od niedawna również na ogromnym rynku chińskim), a wraz z nim zwiększać się będzie presja na środowisko związana z uprawami.

Lasy na wzgórzach Michoacán potrzebują znacznie mniej wody niż zastępujące je sady awokado, przez co strumienie spływające ze zboczy mogą osłabnąć, a stanowią one źródło życiodajnego płynu nie tylko dla okolicznych mieszkańców, ale częściowo również dla meksykańskiej stolicy. Skutkiem wylesiania jest także degradacja gleb, a duzi producenci mają tendencję do nadużywania nawozów oraz środków ochrony roślin, co budzi obawy o wpływ na zdrowie ludności żyjącej w pobliżu wielkich plantacji.

Zielone złoto w rękach karteli

Uprawa awokado zaczęła przynosić dochody większe niż marihuany, nic więc dziwnego, że zainteresowały się nią kartele narkotykowe. Potężna organizacja Caballeros Templarios (Templariusze) wykorzystała dane administracji rządowej, by obłożyć farmerów „podatkiem” od hektara sadu oraz kilograma wyprodukowanych owoców. Następnie zaczęto wymuszać opłaty również od firm zajmujących się pakowaniem i transportem, a nawet od agencji wynajmujących robotników do pracy na plantacjach. Rocznie miało to przynosić ok. 150 mln dolarów zysku.

Na pierwszym planie niewielkie drzewka awokado rosnące w równych rzędach, a za nimi wysokie drzewa iglaste na tle błękitnego nieba
Sad awokado na skraju iglastego lasu w stanie Michoacán (fot. Omar Energy, CC BY-SA 4.0)

Wszystko to było oczywiście możliwe dzięki groźbom, szantażom i łapówkom, a także podpaleniom, porwaniom, gwałtom i zabójstwom. Według oficjalnych statystyk między 2006 a 2015 rokiem w Michoacánie popełniono 8258 morderstw, przy czym dane te mogą być poważnie zaniżone. Wprawdzie Templariusze zostali rozbici w 2015 roku, ale ich miejsce zajmują nowe organizacje, które walczą o przejęcie zwolnionego terenu.

W mieście i gminie Tancítaro, gdzie hodowla i eksport awokado są podstawą gospodarki, producenci owoców powołali do życia lokalną samoobronę niezależną od władz państwowych. Powstały umocnione punkty kontrolne, a członków milicji wyposażono stopniowo w broń automatyczną i lekko opancerzone samochody uzbrojone w karabiny maszynowe. Grupy ochotników strzegą transportów wyjeżdżających z miasta.

Dzięki temu Tancítaro stało się bezpieczną wyspą opierającą się fali przestępstw narastającej w reszcie stanu, ale ten pozytywny przykład samoorganizacji nie może przysłonić sytuacji panującej w reszcie Michoacánu.

Mapa konturowa Meksyku z zaznaczonymi granicami stanów. Michoacán wyróżniony czerwonym kolorem.
Meksykański stan Michoacán – największy producent awokado na świecie (rys. TUBS, CC BY-SA 3.0)

Woda prawem człowieka awokado

Wylesianie i przejmowanie produkcji przez kartele narkotykowe to nie jedyny problem powodowany przez szybki rozwój upraw awokado napędzany popytem w państwach rozwiniętych. Kolejny związany jest z wysokim zapotrzebowaniem na wodę drzew rodzących te owoce.

Do wyprodukowania kilograma awokado potrzeba średnio (w skali globu) 237 litrów wody podziemnej lub powierzchniowej dostarczanej przez systemy nawadniające (a dodatkowo 849 litrów wody deszczowej). Ale już w prowincji Petorca w Chile do uzyskania kilograma tych owoców potrzeba aż 1280 litrów wody przesyłanej za pomocą irygacji (oprócz 624 litrów wody deszczowej). Daje to 320 litrów wody na jeden owoc (!). Dla porównania, do wyprodukowania kilograma jabłek w Polsce potrzeba średnio 1 (słownie: jednego) litra wody (+424 litrów deszczówki). W przypadku pomarańczy średnia globalna wynosi 110 litrów na kilogram (w Petorce 323 litry).

Gen. Augusto Pinochet ok. 1974 roku. Stoi wyprostowany w galowym mundurze, z rękoma za plecami, przez prawe ramię i klatkę piersiową przewieszoną ma wstęgę orderową
To Augusto Pinochet przeprowadził w Chile radykalne wolnorynkowe reformy, które umożliwiły m.in. prywatyzację zasobów wodnych (fot. Ministerio de Relaciones Exteriores de Chile, CC BY 2.0 CL)

Nieprzypadkowo przywołałem akurat Petorcę. Pochodzi z niej 60% awokado uprawianych w Chile, które jest drugim po Meksyku największym producentem tych owoców. Specyfiką tego państwa jest prywatyzacja zasobów wodnych. Państwo przyznaje chętnym (bezpłatnie lub dla zwycięzcy licytacji, gdy pojawią się przynajmniej dwa podmioty zainteresowane przejęciem tych samych zasobów) bezterminowe prawo poboru wody z jeziora, rzeki czy wód gruntowych, które można następnie sprzedawać na wolnym rynku. Przy tym własność ziemi jest odseparowana od własności wody.

Sytuacja taka to oczywiście efekt radykalnych neoliberalnych reform przeprowadzonych w czasie dyktatury Augusto Pinocheta pod dyktando tzw. „Chicago Boys”, czyli ekonomistów ze szkoły chicagowskiej. Nawet w stolicy kraju, Santiago, mieszkańcy bywają całymi dniami pozbawieni dostępu do bieżącej wody, mimo iż jej ceny są w Chile najwyższe w Ameryce Południowej.

W Petorce państwo nie przyznaje już praw do wody – wszystkie jej zasoby zostały rozdzielone. Większość wykorzystywana jest w rolnictwie, przede wszystkim przy uprawie awokado. Ponieważ prawo do poboru 1 litra wody na sekundę – co wystarcza do utrzymania 1 ha drzew rodzących „zielone złoto” – kosztuje ok. 14,5 tysiąca dolarów, stać na to głównie właścicieli wielkich plantacji. Niejedna z nich powstała na górskich zboczach, gdzie wcześniej wypasano zwierzęta, a ziemia była tania. Awokado daje się tam uprawiać tylko dlatego, że można dostarczyć wodę z daleka za pomocą sieci irygacyjnej.

Tam, gdzie niegdyś płynęły rzeki, dziś widać jedynie puste koryta, a okolicznym mieszkańcom dowozi się wodę beczkowozami. Wielu z nich potraciło zwierzęta hodowlane, gdyż nie byli w stanie ich napoić. Cała prowincja jest dotknięta niedoborem wody. Od 2007 roku ok. 2000 farmerów musiało zrezygnować z uprawy awokado na swoich małych plantacjach z powodu niemożliwości należytego podlewania swoich drzew. Tylko właścicieli większych areałów stać na kopanie dostatecznie głębokich studni i dostarczanie wody z dużej odległości.

Bogatym plantatorom ciągle jest zresztą mało. W regionie istnieje ok. 4000 nielegalnych studni, nie brakuje też nielegalnych ujęć wody oraz przypadków pobierania ilości większych niż to możliwe zgodnie z prawem. Kary za tego typu przestępstwa są śmiesznie niskie, a lokalne władze robią niewiele, by zwalczać takie kradzieże.

Zielone sady na pustyni

Podobne problemy występują w Peru, w regionie Ica, w którym panuje bardzo suchy, pustynny klimat. Rozwój sieci irygacyjnej pozwolił dokonać tam w ciągu ostatnich 20 lat prawdziwej rewolucji rolniczej. Produkuje się tam zwłaszcza szparagi, ale jedną z ważniejszych roślin uprawnych jest też awokado. Niestety, zużywa się tam obecnie znacznie więcej wody niż wynoszą lokalne zasoby, co powoduje stałe obniżanie się poziomu warstw wodonośnych. Jest to dotkliwe szczególnie dla drobniejszych farmerów, którym trudno jest pogłębiać studnie tak bardzo, jak robią to wielcy plantatorzy. W dłuższym terminie ucierpieć mogą jednak wszyscy.

By zapobiec załamaniu, władze planują rozbudowę systemu zapór i kanałów, które mają umożliwić czerpanie wody z obszarów położonych wyżej na zboczach Andów. To również niesie jednak za sobą negatywne skutki dla środowiska i uderza w lokalnych pasterzy. Kanały odcinają ich od części pastwisk, inne dostępne dla nich ziemie są okresowo zalewane, a w stojącej wodzie rozwijają się bakterie atakujące zwierzęta. Mieszkańcy sąsiadującego z Ica regionu Huancavelica uważają przy tym, że są okradani z wody i obawiają się, że wkrótce zacznie jej brakować również na ich terenie.

Pięć alpak pasących się na zboczu wzgórza
Alpaki to najważniejsze zwierzęta hodowlane na zboczach Andów. Kanały przecinające pastwiska znacznie utrudniają życie pasterzy (fot. Rainbowasi, CC BY-SA 2.0)

Etyczna konsumpcja – niemożliwe?

Wylesianie spowodowane przez same tylko uprawy awokado w Meksyku może wydać się relatywnie niewielkim problemem, ale należy je rozpatrywać jako część wielkiego globalnego zagrożenia, jakim jest deforestacja. W skali świata przynajmniej połowa tego zjawiska związana jest z rozwojem komercyjnego rolnictwa, szczególnie nastawionego na eksport. W przypadku lasów tropikalnych aż 71% z nich wycięto na potrzeby produkcji żywności, z czego 49% zamieniono na pola, lasy i pastwiska nielegalnie (tak jak to się dzieje w Michoacánie).

Podobnie jest z innymi skutkami ekspansji rolnictwa w krajach rozwijających się, napędzanej przez popyt w krajach rozwiniętych. Przestępczość i rabunkowe wykorzystywanie zasobów związane są nie tylko z uprawą awokado.

Co możemy z tym zrobić? Niestety, jeśli odnieść to pytanie konkretnie do każdego i każdej z nas, jako przeciętnych mieszkańców peryferyjnego kraju Unii Europejskiej, to odpowiedź brzmi: niewiele. Nie mamy wielkiego wpływu na obowiązujące w Chile prawo dotyczące zasobów wodnych (własność w tym zakresie chroniona jest przez konstytucję tego kraju) czy też na skuteczność władz Meksyku w walce z kartelami narkotykowymi i nielegalnym wycinaniem lasów.

Dłoń trzymająca przekrojony na pół owoc awokado. W jednej z połówek tkwi brązowa pestka.
Awokado – smaczne, zdrowe, ale czy etyczne? (fot. femme run, CC BY-ND 2.0)

Jako konsumenci możemy starać się wywierać naciski na importerów i sprzedawców, by rezygnowali z kupna towarów wyprodukowanych na skutek nielegalnego wylesiania czy też pochodzących z plantacji ukaranych za nielegalny pobór wody (w Danii udało się skłonić do tego ostatniego część sieci supermarketów). Możemy też oczekiwać regulacji dotyczących importu takich towarów do Unii Europejskiej oraz certyfikacji owoców pochodzących ze zrównoważonych upraw.

Nie namawiam przy tym do całkowitej rezygnacji z jedzenia awokado, gdyż światowego trendu rosnącej mody na ten owoc raczej i tak nie zatrzymamy. Czy ubogi Michoacán nie zbiedniałby przy tym jeszcze bardziej, gdyby zapotrzebowanie na jego główny towar eksportowy drastycznie spadło?

Najwięcej awokado na polskim rynku pochodzi z Izraela (prawie 3000 ton), Hiszpanii i Republiki Południowej Afryki (po ponad 2200 ton), ale sporo importujemy też z Peru (ponad 1200 ton). Z Chile czy Meksyku kupujemy już o rząd wielkości mniej (odpowiednio ponad 373 i 122 tony), ale owoce z tych państw mogą też do nas trafiać za pośrednictwem m.in. Niemiec i Holandii (łącznie ponad 1500 ton). W praktyce jednak w sklepie często brakuje nawet dokładnej informacji o pochodzeniu towarów na półce.

Sklepowe etykiety z nazwą produktów, ceną i krajem pochodzenia. Na jednej z nich czytamy: „Awokado. Izrael/RPA/Peru. 1-szt. 4,99”.
„Izrael/RPA/Peru” – i bądź tu mądry, człowieku

Z tego wszystkiego płynie na pewno jeden wniosek: etyczna konsumpcja jest w naszej rzeczywistości szalenie trudna, jeśli w ogóle możliwa. Tym trudniejsza, im większy dystans – nie tylko w sensie dosłownym – dzieli nas od wytwórcy. Gdzieś w trakcie całego łańcucha produkcyjnego – czy chodzi o żywność, czy ubrania lub komputery – zawsze natrafiamy na niezrównoważoną gospodarkę zasobami, degradację środowiska naturalnego, źle wynagradzanych dostawców, ludzi pracujących w niegodnych warunkach, grupy przestępcze czerpiące zyski z handlu danym towarem itd. itp. Świadomość tego stanu rzeczy jest pierwszym krokiem do jego zmiany.

Bibliografia

Wylesianie

  1. Miguel Bravo-Espinosa, Manuel E. Mendoza, Teodoro Carlón Allende, Lenin E. Medina-Orozco, José Trinidad Sáenz Reyes, Rosaura Páez, Effects of converting forest to avocado orchards on topsoil properties in the Trans-Mexican volcanic system, Mexico, „Land Degradation and Development”, Volume 25, Issue 5, September/October 2014, s. 452–467.
  2. Victoria Burnett, Avocados Imperil Monarch Butterflies’ Winter Home in Mexico, „The New York Times”, 17 listopada 2016 [dostęp: 29 lipca 2017].
  3. Sam Lawson, Consumer Goods and Deforestation. An Analysis of the Extent and Nature of Illegality in Forest Conversion for Agriculture and Timber Plantations, „Forest Trends Report Series”, wrzesień 2014, [dostęp: 4 października 2017].
  4. Haroon Siddique, Rising avocado prices fuelling illegal deforestation in Mexico, „The Guardian”, 10 sierpnia 2016 [dostęp: 29 lipca 2017].
  5. Mark Stevenson, Mexico: Deforestation for avocados much higher than thought, „Associated Press News”, 31 października 2016 [dostęp: 3 października 2017].

Kartele

  1. Marc Casanovas, La muerte del último gran cártel mexicano del aguacate, „PlayGround”, 5 lutego 2017 [dostęp: 25 września 2017].
  2. Lenny Flank, Avocados and the Mexican Drug Cartels, „Daily Kos”, 12 lipca 2016 [dostęp: 25 września 2017].
  3. Juliana Fregoso, Qué hay detrás de las plantaciones de aguacate que manejan los narcos en México, „Infobae”, 25 lutego 2017 [dostęp: 25 września 2017].
  4. Jan-Albert Hootsen, “Blood Avocados”: The Dark Side of Your Guacamole, „Vocativ”, 18 listopada 2013 [dostęp: 25 września 2017].
  5. Nathaniel Parish Flannery, Mexico’s avocado army: how one city stood up to the drug cartels, „The Guardian”, 18 maja 2017 [dostęp: 25 września 2017].

Zużycie wody

  1. Avocados and stolen water, ed. by Louise Voller, „Danwatch”, 19 marca 2017 [dostęp: 29 września 2017].
  2. Constanze Bandowski, Der Preis des Avocado-Booms, „Frankfurter Rundschau”, 6 stycznia 2017 [dostęp: 30 września 2017].
  3. Daniel Bland, Las tarifas más y menos costosas de las empresas de aguas de Latinoamérica, „Business News Americas”, 19 sierpnia 2013 [dostęp: 29 września 2017].
  4. Daniel Gallagher, The heavy price of Santiago’s privatised water, „The Guardian”, 15 września 2016 [dostęp: 29 września 2017].
  5. Ian James, The costs of Peru’s farming boom, „Desert Sun”, 10 grudnia 2015 [dostęp: 30 września 2017].
  6. Marianela Jarroud, Laissez Faire Water Laws Threaten Family Farming in Chile, „Inter Press Service”, 27 maja 2015 [dostęp: 29 września 2017].
  7. Steven Maxwell, The irrigation projects transforming Peru’s produce prospects, „Produce Business UK”, 16 września 2015 [dostęp: 30 września 2017].
  8. M. Mekonnen and A. Y. Hoekstra, The green, blue and grey water footprint of crops and derived crop products. Appendix II. Water footprint per ton of crop or derived crop product at national and sub-national level (m3/ton) (1996-2005), „Hydrology and Earth System Sciences”, 15, 1577-1600, 25 May 2011, [dostęp: 26 września 2017].
  9. Eilís O’Neill, Avocado farming straining Chilean water supplies, „Deutsche Welle”, 27 marca 2014 [dostęp: 29 września 2017].
  10. Taż, Green Gold: Are Your Avocados Draining A Community’s Drinking Water?, „Civil Eats”, 29 września 2014 [dostęp: 30 września 2017].
  11. Peru’s cash crop, asparagus is bleeding key region dry, „Public Radio International”, 24 stycznia 2012 [dostęp: 30 września 2017].

Inne

  1. Carlos A. Anaya, Ana Laura Burgos, Energy consumption in the management of avocado orchards in Michoacán, Mexico, „Revista Chapingo Serie Horticultura”, vol. XXI, núm. 1, enero-abril, 2015 [dostęp: 3 października 2017].
  2. Joanna Blythman, Can hipsters stomach the unpalatable truth about avocado toast?, „The Guardian”, 12 sierpnia 2016 [dostęp: 4 października 2017].
  3. Główny Urząd Statystyczny. Baza Handlu Zagranicznego. Dane z roku 2016 [dostęp: 4 października 2017].
  4. Flora Charner, Super Bowl guacamole could get pricier, „CNN”, 4 lutego 2017 [dostęp: 4 października 2017].
  5. Jennifer Gonzalez Covarrubias, Forests, locals harmed in Mexico’s avocado boom, „Phys.org”, 4 listopada 2016 [dostęp: 3 października 2017].
  6. Danish supermarkets change avocado supply policies, , „Fresh Plaza”, 20 marca 2017 [dostęp: 4 października 2017].
  7. Sergio Gonzalez, Chilean Avocado Production, Exports and Demand Increase inMY2016, [w:] United States Department of Agriculture, Global Agriculture Information Network, 12 stycznia 2016 [dostęp: 30 września 2017].
  8. The avocado market is favorable and benefitting Chile, „Fresh Plaza”, 17 stycznia 2017 [dostęp: 28 września 2017].
  9. Will Tucker, Taking the Deforestation Out of Avocados, „Ecosystem Marketplace”, 25 sierpnia 2016 [dostęp: 4 października 2017].
  10. Kate Wheeling, Can Avocado Fans Have Their Fruit and Eat it Too?, „Pacific Standard”, 25 sierpnia 2016 [dostęp: 4 października 2017].

(Rys. w nagłówku: Susan Murtaugh, CC BY-ND 2.0)

Roman Sidorski

Zawsze lubiłem pisać i dowiadywać się czegoś nowego o świecie. Wg rodziców bawiłem się w pisanie felietonów jeszcze zanim nauczyłem się składać litery w słowa (i zanim dowiedziałem się, co to jest felieton). Ten blog jest efektem syzyfowych prób zaspokojenia mojej ciekawości, prokrastynacji za pomocą coraz to nowych hobby oraz potrzeby spisywania myśli kłębiących mi się w głowie.

div#stuning-header .dfd-stuning-header-bg-container {background-image: url(http://sidorski.pl/wp-content/uploads/2017/10/awokado1.jpg);background-size: cover;background-position: center center;background-attachment: initial;background-repeat: no-repeat;}#stuning-header div.page-title-inner {min-height: 650px;}
Inline
Inline

Kontynuując przeglądanie strony, wyrażasz zgodę na używanie przez nas plików cookies. Więcej informacji.

Aby zapewnić najwyższy poziom realizacji usługi, opcje ciasteczek na tej stronie są ustawione na "zezwalaj na pliki cookies". Kontynuując przeglądanie strony bez zmiany ustawień lub klikając przycisk "Akceptuję", zgadzasz się na ich wykorzystanie.

Zamknij